Tại vòng bán kết Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 – 2026 tại TP.HCM, nhiều dự án mang đến câu chuyện về nông sản địa phương, kinh tế tuần hoàn và sản phẩm tiện lợi. Có những dự án bước vào vòng thi với một sản phẩm đã có mặt trên thị trường. Có dự án mới dừng ở thử nghiệm công nghệ. Cũng có những nhóm đang đứng trước quá nhiều lựa chọn: làm phân bón, làm gạo, làm cơm ăn liền; xử lý rác rồi bán nhựa, nhiên liệu, mùn hữu cơ và cả tín chỉ carbon.
Từ vỏ chuối đến bài toán hạn sử dụng
Với Magic Banana – Giải pháp biến nông sản Việt có giá trị cao, Lê Mỹ Hằng chọn một sản phẩm khá gần gũi, chuối sấy. Dự án định vị sản phẩm ở phân khúc giá cao, hướng tới nhóm khách hàng từ 16 đến 35 tuổi và phụ nữ văn phòng 25 đến 45 tuổi. Điểm khác biệt được nhóm đặt vào sự đa dạng về hương vị, kích thước sản phẩm và câu chuyện tận dụng vỏ chuối làm phân hữu cơ.
Sau 9 tháng, từ tháng 11/2025 đến tháng 7/2026, Magic Banana ghi nhận doanh thu 88,2 triệu đồng qua Shopee, TikTok, Facebook và đã chào hàng thành công vào hai quán cà phê. Tỷ lệ khách hàng quay lại được nhóm công bố là 16,7%.
Nhưng khi dự án đặt mục tiêu doanh thu 1,6 đến 2,4 tỷ đồng trong giai đoạn 2027–2029, câu hỏi lập tức chuyển sang khả năng tăng trưởng.
Giám khảo Ngô Đình Dũng đặt vấn đề, doanh thu tháng gần nhất khoảng 16 triệu đồng, tương đương khoảng 200 triệu đồng một năm, vậy điều gì giúp dự án tin rằng có thể tăng lên gấp nhiều lần?
Lê Mỹ Hằng cho biết giai đoạn đầu là thời gian thử nghiệm thị trường. Sau quá trình này, nhóm nhận thấy ngoài khách hàng tiêu dùng trực tiếp còn có nhu cầu đặt hàng OEM túi chuối sấy in thương hiệu riêng từ các shop house, quán cà phê. Đây được xem là một hướng có thể giúp doanh thu tăng lên.
Nhưng câu hỏi khó hơn lại nằm ở hạn sử dụng. Sản phẩm có hạn sử dụng khoảng một tháng sau khi mở hộp. Với hộp chưa mở và được đóng kín, thời gian bảo quản được nhóm cho biết khoảng một đến hai tháng.
Giám khảo Trần Lan Anh lưu ý đây có thể là một rủi ro lớn nếu dự án tiếp tục phụ thuộc vào Shopee hay TikTok Shop. Bởi với những kênh phân phối này, việc quản trị hạn sử dụng là vấn đề trực tiếp liên quan đến mô hình kinh doanh.
Gợi ý được đưa ra là Magic Banana có thể cân nhắc các kênh cộng đồng hoặc thị trường ngách, nơi sản phẩm được chuyển đến người dùng nhanh hơn và giảm bớt những khâu trung gian.
Câu chuyện của Magic Banana cho thấy một sản phẩm có câu chuyện xanh chưa đủ để bảo đảm khả năng tăng trưởng. Chính cách sản phẩm đi từ nhà sản xuất đến tay người dùng mới quyết định một phần khả năng sống còn của mô hình.
Khi sản phẩm địa phương phải tìm đúng người mua
Cũng là một câu chuyện về nông sản địa phương, Bơ hạt điều Thuận Thiên chọn hướng chế biến sâu hạt điều Đồng Nai và Bình Phước thành sản phẩm bơ hạt điều. Dự án có bốn dòng vị gồm nguyên vị, không đường, ca cao, mật ong hoặc matcha. Nhóm sử dụng hạt điều bể đôi chất lượng cao và nghiền chậm bằng cối đá trong 24 giờ để tạo kết cấu sánh mịn.
Sản phẩm hiện có giá 125.000–145.000 đồng cho hũ 180 gram. Theo phần trình bày, mức giá này cao hơn bơ đậu phộng khoảng 2,5–3 lần nhưng nằm ở phân khúc trung cấp nếu so với những sản phẩm bơ hạt điều khác.
Chính mức giá và cách sử dụng sản phẩm đã khiến dự án nhận được nhiều câu hỏi. Giám khảo Trần Nguyễn An Ninh yêu cầu nhóm phải xác định rõ khách hàng. Làm quà tặng cho người nước ngoài, người Việt mua tặng người nước ngoài hay người Việt tự sử dụng sẽ dẫn đến ba cách thiết kế thông điệp và bao bì khác nhau.
Đây là một câu hỏi tưởng như thuộc về marketing, nhưng thực chất chạm đến phần cốt lõi của mô hình kinh doanh. Một sản phẩm không thể cùng lúc nói tất cả mọi thứ với tất cả mọi người.
Bơ hạt điều Thuận Thiên còn gặp một câu hỏi khác về thói quen tiêu dùng. Giám khảo Ngô Đình Dũng đặt câu hỏi, người Việt chưa có thói quen phổ biến ăn bơ đậu phộng hay bơ hạt điều phết bánh mì vào bữa sáng, vậy điều gì khiến họ thay đổi?
Từ đây, một hướng tiếp cận khác được giám khảo Nguyễn Khắc Minh Trí gợi ý với dự án rằng, dùng bơ hạt điều để pha sữa hạt, khuấy với nước nóng và uống ngay, có thể phù hợp hơn với thói quen tiêu dùng của người Việt.
Ông Trí cũng lưu ý một chi tiết khác về khẩu vị, người Việt có thể thích loại bơ còn độ lợn cợn của hạt để nhai thay vì quá sánh mịn.
Còn giám khảo Trần Lan Anh đánh giá cao câu chuyện của người sáng lập trẻ và điểm khác biệt ở công đoạn nghiền chậm bằng cối đá trong 24 giờ. Bà đồng thời gợi ý nhóm nghiên cứu cách xây dựng thương hiệu nông sản Việt ra thị trường quốc tế, trong đó có bài học từ Marou Chocolate.
Với một dự án mới đạt doanh thu 22 triệu đồng nhưng đã đầu tư khoảng 300 triệu đồng cho máy móc và marketing, bài toán tài chính cũng được đặt lên bàn. Ban giám khảo lưu ý trước khi tiếp tục đầu tư, nhóm cần dự đoán hiệu quả doanh thu ở năm thứ hai, thứ ba thay vì chỉ nhìn vào sản phẩm.
Khi làm càng nhiều lại càng khó mở rộng
Với dự án Circular BioEnergy lại đối mặt với một bài toán khác, làm thế nào để một mô hình có quá nhiều đầu ra trở nên đơn giản hơn. Dự án đưa ra giải pháp xử lý phụ phẩm nông nghiệp, trong đó có rơm rạ, cùng rác thải sinh hoạt và rác chưa phân loại bằng men vi sinh hiếu khí.
Từ quá trình này, nhóm hướng tới nhiều đầu ra gồm viên nén sinh khối, hạt nhựa tái chế, mùn hữu cơ và tín chỉ carbon.
Mô hình được nhóm mô tả theo hướng “plug-and-play”, tức công nghệ được đưa vào hợp tác vận hành với các nhà máy xử lý rác địa phương. Nhóm cho biết đã triển khai ở Thanh Hóa và Hà Tĩnh.
Theo mô hình được trình bày, địa phương đầu tư 70% cho nhà xưởng, máy móc; nhóm đóng góp 30% bằng công nghệ và máy chuyên dụng. Nguồn thu đến từ phí xử lý và chia sẻ lợi nhuận từ các sản phẩm đầu ra.
Nhưng giám khảo Nguyễn Khắc Minh Trí chất vấn về mô hình B2B và sự khác biệt của công nghệ men vi sinh. Nhóm cho rằng điểm khác biệt là mật độ vi sinh cao, có khả năng xử lý rác tươi chưa phân loại.
Sau đó, câu hỏi chuyển sang đầu ra hạt nhựa tái chế. Ông Trí cho hay, trên thực tế, phần lớn rác nhựa có khả năng tái chế đã được hệ thống ve chai thu gom trước khi đi vào dòng rác thải đô thị. Vì vậy, nhóm cần chứng minh rõ hơn khả năng hình thành nguồn nguyên liệu cho đầu ra này.
Nhận xét đáng chú ý được đưa ra là mô hình đang có quá nhiều dòng sản phẩm và cách trình bày còn lan man. Thay vì cùng lúc xử lý nhiều bài toán, nhóm được gợi ý làm mô hình đơn giản nhất có thể để dễ mở rộng.
Theo hướng này, nhóm có thể bắt đầu bằng việc thu phí dịch vụ xử lý rác, chứng minh hiệu quả xử lý trước khi tính đến việc khai thác các sản phẩm đầu ra.
Đó cũng là một bài học đáng chú ý đối với các dự án khởi nghiệp xanh: kinh tế tuần hoàn có thể tạo ra nhiều giá trị, nhưng không có nghĩa một startup phải ôm tất cả các giá trị đó ngay từ đầu.
Từ hũ cốt mắm đến câu chuyện của vùng đất
Ở một hướng khác, Cốt mắm VK Chuẩn gu 3 miền – Tiện lợi – 3 Không lại bắt đầu từ một sản phẩm rất Việt: mắm.
Dự án kết hợp mắm cá linh của An Giang và mắm cá phi của Cà Mau thành dạng cốt mắm đóng hũ. Nhóm kiểm soát các thông số hóa lý như pH, độ hoạt động của nước, độ muối và áp dụng thanh trùng nhằm kéo dài hạn sử dụng mà không dùng chất bảo quản.
Khách hàng mục tiêu là phụ nữ từ 25 đến 45 tuổi, người xa quê và người bận rộn ở miền Nam. Điểm thú vị của sản phẩm nằm ở cách biến một món ăn truyền thống thành sản phẩm tiện lợi. Theo nhóm, một hũ cốt mắm có thể nấu một nồi lẩu mắm cho 5–6 người hoặc chưng với một kg thịt, đủ cho gia đình bốn người ăn hai lần.
Nhưng ban giám khảo không muốn sản phẩm chỉ dừng lại ở một loại sốt nấu lẩu. Giám khảo Hồ Ngọc Phương Thảo đặt câu hỏi về hướng đi của sản phẩm, đây là gia vị nền hay đặc sản?
Nhóm xác định hướng đi là đặc sản địa phương tiện lợi, không cạnh tranh theo hướng gia vị nền công nghiệp giá rẻ.
Từ đó, giám khảo gợi ý nhóm mở rộng dòng sản phẩm mắm, đồng thời làm nổi bật hương vị đặc thù của từng loại. Mục tiêu là khi người tiêu dùng sử dụng sản phẩm, họ nhớ ngay đến câu chuyện của Cốt mắm VK và vùng nguyên liệu, thay vì chỉ xem đó là một hũ sốt dùng để nấu lẩu mắm.
Ở dự án này, câu chuyện địa phương không phải một lớp thông tin trang trí trên bao bì. Nó được đặt vào chính sản phẩm và cách sản phẩm được định vị.
Giám khảo Trần Lan Anh cũng đánh giá sản phẩm được chuẩn bị khá chỉn chu, đồng thời ghi nhận chiến lược hai năm đầu tập trung gia công OEM tại các cơ sở đủ tiêu chuẩn, sau đó mới tính đến đầu tư nhà máy ở năm thứ ba khi nguồn thu ổn định. Đó là cách tiếp cận đi từng bước thay vì đầu tư lớn ngay từ đầu.
Khi chuỗi tuần hoàn bị kéo quá dài
Một câu chuyện khác xuất hiện tại vòng bán kết là Cơm Ăn Liền Ánh Bình Minh của nhóm thí sinh đến từ Đồng Tháp. Nhóm xây dựng chuỗi nông nghiệp tuần hoàn: thu gom rơm rạ và phân bò, ủ thành phân hữu cơ, sử dụng phân này cho lúa HP1, sau đó chế biến sâu thành cơm ăn liền.
Mô hình được kỳ vọng đồng thời giải quyết việc đốt rơm rạ, tạo giá trị cho phụ phẩm và cung cấp một sản phẩm tiện lợi phục vụ cứu trợ bão lũ, du lịch, dã ngoại.
Nhưng một lần nữa, ban giám khảo đưa dự án trở lại với câu hỏi về trọng tâm. Cơm ăn liền dự kiến có giá 19.000 đồng mỗi phần, hạn sử dụng từ 6 đến 12 tháng không chất bảo quản, hiện đang trong quá trình chạy thử nghiệm demo.
Giám khảo Trần Nguyễn An Ninh cho rằng mức giá này khó cạnh tranh với mì gói có giá khoảng 5.000–6.000 đồng. Mì gói cũng có sẵn gói gia vị để tạo thành một bữa ăn hoàn chỉnh, trong khi cơm trắng nếu ăn một mình sẽ khó tạo cảm giác về một bữa ăn.
Vì vậy, nhóm được gợi ý xác định rõ hơn đối tượng phục vụ, chẳng hạn người thường xuyên di chuyển hoặc người bận rộn, đồng thời nghiên cứu khả năng kết hợp thêm gói gia vị hoặc món ăn kèm.
Nhưng câu hỏi quan trọng nhất lại nằm ở phần phân bón. Theo nhóm, phân hữu cơ thành phẩm có giá 4.000 đồng/kg. Giám khảo Ngô Đình Dũng cho biết, nếu đây là sản phẩm đang có lợi thế về giá, tại sao nhóm không tập trung vào phân bón hữu cơ mà lại tiếp tục đi sang gạo và cơm ăn liền?
Bởi mỗi sản phẩm đòi hỏi một hệ thống năng lực khác nhau. Bán phân bón là một kỹ năng. Bán gạo là một kỹ năng khác. Sản xuất cơm ăn liền lại đòi hỏi công nghệ, kiến thức và thị trường khác nữa.
Giám khảo Nguyễn Khắc Minh Trí đồng tình với cách nhìn này và cho rằng việc làm quá nhiều thứ cùng lúc có thể khiến dự án bị “kẹp nguồn lực”.
Thay vì kéo dài chuỗi giá trị bằng mọi giá, nhóm được gợi ý nghiên cứu hướng nông nghiệp tái sinh, xây dựng thương hiệu gạo đạt chuẩn tái sinh từ việc sử dụng nguồn phân bón của mình, đồng thời liên kết với đề án một triệu ha lúa chất lượng cao và không đốt rơm rạ của Chính phủ để giải quyết bài toán đầu ra.
Một số hình ảnh của đội thi và Ban giám khảo:
Quỳnh Trang – Tường Anh
