Những dự án với các hướng đi khác nhau, nhưng cùng đi lên từ tài nguyên bản địa, phụ phẩm và những giá trị tưởng như bị bỏ quên thành sản phẩm có giá trị kinh tế và tác động xã hội. Tại bán kết ngày 2 Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 – năm 2026, khu vực phía Bắc tổ chức tại Hà Nội, những câu chuyện khởi nghiệp không chỉ được kể bằng doanh thu mà còn được đặt dưới góc nhìn của công nghệ, thị trường, môi trường và khả năng phát triển bền vững.
Bảng B của cuộc thi dành cho các doanh nghiệp, hợp tác xã đã hoạt động trên 1 năm và không quá 5 năm, có sản phẩm, dịch vụ đã đưa ra thị trường và đạt doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên. Chính vì vậy, áp lực đặt lên các dự án ở bảng đấu này không chỉ là chứng minh ý tưởng hay, mà còn phải chứng minh khả năng biến ý tưởng thành một mô hình kinh doanh thực tế.
Từ những vùng đất khó đến sản phẩm có giá trị
Một trong những dự án gây chú ý là “Trồng dưa lưới trên giá thể cát” của ông Vũ Văn Ngọc, Hộ kinh doanh Vũ Văn Ngọc, tỉnh Thanh Hóa. Ý tưởng của dự án bắt nguồn từ chính điều kiện khắc nghiệt của địa phương, những vùng đất cát bạc màu, hoang hóa, khí hậu nắng nóng và gió Lào. Từ kinh nghiệm học tập, làm việc tại Israel, nhà sáng lập đã nghiên cứu phương pháp phối trộn cát địa phương với phân hữu cơ để tạo giá thể trồng dưa, thay thế một phần các loại giá thể truyền thống như xơ dừa.
Mô hình kết hợp nhà màng với tưới nhỏ giọt giúp kiểm soát nước và dinh dưỡng, đồng thời hạn chế mầm bệnh. Dưa lưới Ichiba và dưa lưới ruột cam đặc mật được bán với giá bình quân khoảng 30.000 đồng/kg. Năm 2025, dự án đạt sản lượng 18 tấn, doanh thu khoảng 540 triệu đồng và lợi nhuận khoảng 300 triệu đồng theo số liệu tự khai.
Giám khảo Hoàng Sơn Công đặt vấn đề về tài sản trí tuệ và cho rằng giải pháp phối trộn giá thể cát cần được nghiên cứu để đăng ký bảo hộ. Quan trọng hơn, dự án được gợi mở hướng chuyển đổi từ “bán quả dưa” sang “bán giải pháp”. Nếu công nghệ trồng dưa trên cát có thể được chuẩn hóa, đóng gói và chuyển giao cho các doanh nghiệp nông nghiệp ở những vùng đất tương tự, giá trị của dự án sẽ không còn phụ thuộc vào diện tích nhà màng mà có thể mở rộng bằng chính công nghệ.
Các giám khảo cũng gợi ý phát triển những bộ kit giá thể cát dinh dưỡng kết hợp hệ thống tưới nhỏ giọt mini dành cho các hộ gia đình đô thị, đồng thời tận dụng TikTok, livestream và video hướng dẫn để đưa sản phẩm đến thị trường rộng hơn.
Khi rượu gạo trở thành câu chuyện văn hóa
Nếu dưa lưới trên cát là câu chuyện về công nghệ nông nghiệp, “RƯỢU LÀNG – Rượu gạo thủ công Việt Nam cao cấp” lại chọn văn hóa làm nền tảng phát triển thương hiệu. Dự án do chị Phoebe Trần sáng lập, hướng tới việc đưa rượu gạo truyền thống Việt Nam vào phân khúc cao cấp. Đội ngũ còn có sự đồng hành chiến lược của chuyên gia pha chế, nhà vô địch pha chế thế giới đầu tiên của Việt Nam.
Điểm đặc biệt của sản phẩm nằm ở nguyên liệu Nếp Tài hữu cơ, giống lúa cổ truyền của đồng bào Dao tại Phiêng Phàng, xã Yến Dương. Quy trình sản xuất kết hợp giữa thủ công truyền thống và công nghệ hiện đại, từ lên men 15 ngày, chưng cất qua hệ thống 6 đĩa luyện tinh chất đến ủ chum sành trong 3–6 tháng.
Với 4 dòng sản phẩm, giá bán khoảng 680.000–980.000 đồng/chai, dự án đã xây dựng hơn 200 điểm bán cao cấp trong nước, hiện diện tại các hệ thống Duty Free sân bay quốc tế và thâm nhập thị trường Singapore từ năm 2025. Doanh thu lũy kế được công bố khoảng 5,8 tỷ đồng.
Dự án liên kết với HTX Yến Dương, cam kết bao tiêu toàn bộ sản lượng lúa hữu cơ, qua đó góp phần bảo tồn giống lúa cổ và tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt là phụ nữ.
Giám khảo Trần Thị Thanh Bình đánh giá cao việc dự án tận dụng cả gạo gãy, gạo vụn trong quá trình xay xát để sản xuất rượu, qua đó giảm lãng phí nguyên liệu. Bà đồng thời gợi ý dự án khai thác sâu hơn câu chuyện văn hóa để tăng giá trị sản phẩm.
Trong khi đó, giám khảo Hoàng Sơn Công đặt ra một câu hỏi không dễ với dự án, làm thế nào để vừa phát triển văn hóa rượu Việt Nam, vừa phù hợp với yêu cầu hạn chế lạm dụng đồ uống có cồn? Câu trả lời được gợi mở là thay vì chỉ bán rượu, doanh nghiệp có thể xây dựng văn hóa thưởng thức rượu có trách nhiệm, kết nối với cộng đồng bartender và giáo dục người tiêu dùng về việc sử dụng rượu chừng mực, an toàn.
Với “Quế Food – Chả ức gà dinh dưỡng”, bà Nguyễn Thị Quế, chủ Cơ sở sản xuất Thực phẩm Nguyễn Quế tại Thanh Hóa, lại chọn một bài toán làm thế nào để biến ức gà – loại thực phẩm giàu protein nhưng thường khô và khó ăn – thành sản phẩm tiện lợi. Từ tháng 7/2023 đến hết năm 2025, dự án đạt doanh thu khoảng 2,79 tỷ đồng. Riêng năm 2025, doanh thu đạt 1,17 tỷ đồng và lợi nhuận khoảng 200 triệu đồng.
Đây là một trong những dự án cho thấy khá rõ khả năng tăng trưởng từ sản phẩm tiêu dùng thiết yếu. Tuy nhiên, Ban giám khảo cũng chỉ ra những vấn đề cần xử lý nếu muốn tiến lên phân khúc cao hơn.
Giám khảo Hoàng Sơn Công cho rằng nhóm khách hàng tập gym là thị trường có động lực tiêu dùng mạnh và có khả năng trở thành nhóm khách hàng hạt nhân để lan tỏa sản phẩm.
Tuy nhiên, Ban giám khảo đặc biệt lưu ý việc sử dụng lượng mì chính trong hồ sơ và khuyến nghị doanh nghiệp giảm tối đa chất điều vị để phù hợp xu hướng tiêu dùng chú trọng sức khỏe.
Bảo tồn cây thuốc, gìn giữ tri thức bản địa
Đến từ Lạng Sơn, Dự án Trồng bảo tồn cây Đỗ Trưởng và chế biến rượu xoa bóp thảo dược Hoàng Yến mang một màu sắc khác. Khởi nguồn từ bài thuốc gia truyền của dòng họ Hoàng và câu chuyện điều trị chấn thương cho con trai, dự án đặt mục tiêu đồng thời bảo tồn cây thuốc quý, gìn giữ tri thức dân gian và tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Sản phẩm chủ lực là rượu xoa bóp thảo dược Hoàng Yến, sử dụng hạt cây Đỗ Trưởng do dự án chủ động trồng và kết hợp với các vị thuốc gia truyền. Dự án định hướng phân phối qua cả kênh online lẫn các chợ phiên vùng cao, hội chợ đặc sản, spa và các cơ sở y học cổ truyền.
Giám khảo Hoàng Sơn Công đặc biệt lưu ý dự án không nên sử dụng các khái niệm như “hữu cơ” khi chưa có chứng nhận chính thức. Đồng thời, thay vì chỉ dựa vào phản hồi cá nhân trên mạng xã hội, dự án cần hợp tác với các chuyên gia y học cổ truyền, tiến hành phân tích thành phần và xây dựng dữ liệu khoa học phù hợp.
Đây là bài học quan trọng đối với nhiều sản phẩm dựa trên tri thức bản địa, câu chuyện truyền thống có thể tạo ra giá trị thương hiệu, nhưng để bước vào thị trường lớn, câu chuyện ấy cần được củng cố bằng tiêu chuẩn, bằng chứng và hành lang pháp lý.
Với dự án từ “Tổ hợp tác sản xuất mây tre đan” ở Điền Quang, Thanh Hóa, lại chọn cách đưa nghề truyền thống của người Mường, người Thái vào chuỗi giá trị hiện đại. Sản phẩm được làm thủ công từ tre, luồng có chứng chỉ FSC, sử dụng màu tự nhiên từ lá cây rừng. Công nghệ sấy hiện đại được kết hợp với kỹ thuật “gác bếp” truyền thống, trong khi phế phẩm tre tiếp tục được tận dụng để làm sản phẩm trang trí.
Khoảng 70% sản lượng hiện được gia công xuất khẩu thông qua các doanh nghiệp trung gian để đưa vào thị trường châu Âu, trong đó có chuỗi IKEA. Năm 2025, doanh thu đạt khoảng 3,13 tỷ đồng, lợi nhuận 215,4 triệu đồng. Mô hình đã tạo sinh kế cho 55 thành viên, trong đó 49 người là phụ nữ dân tộc thiểu số.
Giám khảo Nguyễn Tiến Trung cho rằng tổ hợp tác cần giảm sự phụ thuộc vào trung gian bằng cách phát triển catalogue sản phẩm riêng, chủ động thiết kế và xây dựng thương hiệu. Những sản phẩm như đèn tre, hộp quà tặng, hộp thực phẩm cao cấp có thể giúp nâng đáng kể giá trị gia tăng.
Một dự án khác có hơn 500 ha “Măng mai dưới tán rừng ở Lâm Thượng”, HTX Nông lâm sản Dương Phúc đã nhìn thấy một cơ hội lớn, thay vì để người dân bán măng tươi cho thương lái, tổ chức thu mua và chế biến sâu thành măng khô.
Năm 2025, HTX thu mua khoảng 200 tấn măng tươi, chế biến thành 10 tấn măng khô, đạt doanh thu 2 tỷ đồng và lợi nhuận ròng khoảng 800 triệu đồng theo hồ sơ.
Điểm mạnh của dự án nằm ở mô hình kinh tế tuần hoàn. Vỏ măng được ủ làm phân bón; phụ phẩm gỗ quế được tận dụng làm nhiên liệu sinh khối cho lò sấy. Sản phẩm có truy xuất nguồn gốc, không sử dụng hóa chất bảo quản và đã có các đơn hàng xuất khẩu thử nghiệm sang Nhật Bản.
Dự án hiện liên kết với hơn 1.000 hộ dân, tạo đầu ra ổn định cho người trồng măng và góp phần giữ màu xanh cho đất rừng.
Ban giám khảo đánh giá cao khả năng ứng dụng công nghệ và tinh thần cầu thị của dự án, đồng thời đề xuất tận dụng chính mạng lưới nông dân để tạo thành lực lượng truyền thông cộng đồng.
Tuy nhiên, bài toán công nghệ sấy cũng được mổ xẻ. Trong điều kiện mùa đông nhiều mây và ít nắng, phụ thuộc quá nhiều vào năng lượng mặt trời có thể khiến công suất giảm. Một giải pháp kết hợp vòm sấy nhiệt, quạt công suất cao và khí hóa sinh khối được gợi ý.
Với dự án “Việt Tú – Trà Việt ưu tú”, doanh nghiệp đang làm chủ 15 ha vùng trà lõi Đường Hoa, Quảng Ninh, với giống Ô long Ngọc Thúy và bí quyết chế biến hơn 35 năm của nghệ nhân Hạ Ngọc Quỳnh.
Một trong những sản phẩm đặc trưng là Hồng trà mật Đường Hoa, trong đó cây trà được chăm sóc bằng phương pháp phun sương dung dịch mật ong hoa vải trước kỳ thu hoạch. Doanh nghiệp cũng sở hữu những dòng trà cao cấp có mức giá lên tới hàng nghìn USD/kg.
Dự án có 6 sản phẩm đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia và đạt 6 giải thưởng tại Golden Leaf Awards 2024.
Tuy nhiên, Ban giám khảo đặt ra vấn đề rất đáng chú ý về chiến lược sản phẩm. Với quy mô doanh thu khoảng 8 tỷ đồng, việc phát triển quá nhiều dòng sản phẩm có thể khiến chi phí bao bì, nhãn mác và nghiên cứu tăng cao.
Giám khảo Nguyễn Tiến Trung khuyên, doanh nghiệp tập trung vào khoảng 5–7 sản phẩm chủ lực, ưu tiên những dòng có khả năng tạo phần lớn doanh thu.
Khác biệt nhất trong 8 dự án có lẽ là COFFEENERGY – Pin hữu cơ từ bã cà phê của nhóm nghiên cứu trẻ do Lê Xuân Tùng đại diện. Ý tưởng xuất phát từ một nguồn phụ phẩm khổng lồ, bã cà phê. Nhóm nghiên cứu muốn biến nguồn chất thải này thành vật liệu carbon hoạt hóa để phát triển pin hữu cơ, hướng tới giảm phụ thuộc vào những loại pin chứa kim loại nặng.
Công nghệ hiện vẫn đang ở quy mô phòng thí nghiệm. Điện áp khoảng 3V mới phù hợp với các thiết bị rất nhỏ. Vì vậy, nhóm không lựa chọn cách thương mại hóa ngay một sản phẩm pin đại trà mà xây dựng hướng đi ngắn hạn thông qua bộ học cụ STEM “Pin xanh” và các chương trình trải nghiệm khoa học tại trường học.
Dự án đã thử nghiệm hoạt động tại 5 trường tiểu học ở Quốc Oai với sự đồng hành của Panasonic, nhưng hiện chưa ghi nhận doanh thu thực tế.
Ban giám khảo vì thế tập trung vào tài sản trí tuệ. Giám khảo Nguyễn Tiến Trung khuyến nghị nhóm nhanh chóng bảo hộ công nghệ lõi, đặc biệt là quy trình hoạt hóa carbon từ bã cà phê.
Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 – năm 2026 do Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ Doanh nghiệp (BSA), Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất lượng Cao (HVNCLC), phối hợp cùng Công ty Cổ phần Vinamit, Tập đoàn Trung Nguyên Legend, Công ty TNHH Cỏ May và Mạng lưới Khởi nghiệp Xanh (KNX) tổ chức. Chương trình có sự đồng hành của Công ty Cổ phần Cơ điện Tân Hoàn Cầu, Công ty TNHH Tân Nhiên, Công ty TNHH SX TM DV Qui Phúc, Công ty Cổ phần Nhựa Tái chế Duy Tân (DUYTAN Recycling), Công ty Cổ phần Tái chế Bao bì PRO Việt Nam (PRO Việt Nam), Công ty TNHH SX – TM Thực phẩm Gia vị Tương Việt Hoa Sen và Công ty TNHH May Thêu Giày An Phước.
Một số hình ảnh của các đội thi bảng B:
