– BÀI THAM DỰ CUỘC THI VIẾT: HÀNG VIỆT TRONG MẮT NGƯỜI TRẺ
Từ nhỏ, tôi đã quen với tiếng đục, tiếng chạm của ba từ sáng đến tối trong mảnh sân nhỏ của gia đình. Ba tôi làm nghề mộc mỹ nghệ truyền thống. Mỗi sản phẩm muốn hoàn thành phải mất từ ba đến năm ngày, thậm chí lâu hơn. Mỗi đường nét đều được làm bằng tay, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ. Đối với tôi, đó không chỉ là một sản phẩm để bán mà còn là thành quả của nhiều công sức, mồ hôi và cả những nhọc nhằn của ba.
Việt Nam có nhiều làng nghề truyền thống, từ gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc đến tranh Đông Hồ… Mỗi sản phẩm đều mang theo kỹ thuật, lịch sử và dấu ấn của vùng đất nơi nó ra đời. Gia đình tôi cũng là một mảnh ghép nhỏ trong thế giới ấy.
Có lần tôi đến tham quan một khu phố chuyên bán đồ gỗ ở Hà Nội. Điều khiến tôi bất ngờ là nhiều cửa hàng bán những sản phẩm khá giống nhau, nhưng cả khu phố lại không nghe thấy tiếng đục, tiếng chạm gỗ như tôi vẫn thường nghe ở nhà. Mọi thứ mang cảm giác của một khu bán hàng hơn là nơi những sản phẩm thủ công được làm ra. Lúc đó, tôi tự hỏi: Nếu các sản phẩm ngày càng giống nhau, điều gì sẽ khiến khách hàng lựa chọn một sản phẩm thay vì một sản phẩm khác?
Theo tôi, dù là sản phẩm thủ công hay sản phẩm của doanh nghiệp, hàng Việt vẫn cần có dấu ấn riêng. Chất lượng là điều cần thiết, nhưng sự khác biệt về thiết kế, kỹ thuật, nguồn gốc hay câu chuyện phía sau sản phẩm cũng là những yếu tố khiến người tiêu dùng nhớ và lựa chọn.
Là một người trẻ thuộc thế hệ Gen Z, tôi hiểu thế hệ mình đang có rất nhiều lựa chọn. Chỉ cần vài phút trên điện thoại, chúng tôi có thể đặt nhiều sản phẩm của các quốc gia khác nhau lên bàn cân về chất lượng, thiết kế, nguồn gốc và uy tín. Vì vậy, người trẻ ngày nay không lựa chọn một sản phẩm chỉ vì đó là hàng Việt, mà vì sản phẩm ấy phải xứng đáng với số tiền mình bỏ ra.
Tôi thấy điều đó rất rõ từ chính cái nghề đã nuôi sống gia đình mình.
Nếu khoảng mười năm trước, xưởng gỗ nhỏ trong sân của ba tôi còn có nhiều thợ thì bây giờ chỉ còn mình ba gắn bó với nghề. Không phải vì những người thợ không yêu nghề, mà vì công việc ít, thu nhập không đủ trang trải cuộc sống nên nhiều người buộc phải chuyển sang nghề khác.
Trong khi đó, máy móc ngày càng được sử dụng nhiều trong sản xuất, giúp sản phẩm được làm nhanh hơn, đồng đều hơn và có giá thành phù hợp hơn. Đó là xu hướng khó tránh. Tuy nhiên, khi quá nhiều sản phẩm trở nên giống nhau và sự cạnh tranh chủ yếu xoay quanh giá, những giá trị riêng của nghề thủ công cũng dễ bị lu mờ.
Khách hàng không còn cảm giác mình đang sở hữu một món đồ có dấu ấn riêng, bởi nếu hỏng hoặc mất, họ có thể dễ dàng mua một sản phẩm tương tự. Khi sản phẩm quá dễ thay thế, người thợ phía sau nó cũng dần bị lãng quên. Đó là điều khiến tôi lo nhất.
Khi công việc ngày càng ít, những người thợ thủ công lần lượt rời nghề. Nếu người làm nghề không thể sống được bằng chính nghề của mình thì việc giữ gìn một nghề truyền thống cũng trở nên rất khó. Những kỹ thuật được tích lũy qua nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ, có thể mất đi cùng với những người cuối cùng còn bám nghề.
Từ thực tế ấy, tôi từng nghĩ: Nếu doanh nghiệp có thể kết hợp với những người thợ thủ công lành nghề thì sao?
Doanh nghiệp có vốn, công nghệ, khả năng thiết kế, marketing và hệ thống phân phối để đưa sản phẩm đến thị trường. Người thợ lại có kỹ thuật, kinh nghiệm và những giá trị được tích lũy qua nhiều năm làm nghề. Nếu hai bên có thể đồng hành, doanh nghiệp có thể sử dụng công nghệ cho những công đoạn cần tốc độ và độ chính xác, đồng thời giữ lại những công đoạn thủ công tạo nên dấu ấn riêng của sản phẩm.
Những người thợ cũng có thể tham gia phát triển mẫu mã mới, tạo ra những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu hiện đại mà vẫn giữ được đặc trưng của nghề. Khi đó, giá trị truyền thống không chỉ được “bảo tồn” để trưng bày hay nhắc nhớ, mà có thể tiếp tục sống trong thị trường và tạo ra thu nhập cho chính người làm nghề.
Ngày nay, công nghệ, kể cả AI, có thể giúp doanh nghiệp thiết kế, sản xuất và tiếp cận khách hàng nhanh hơn. Nhưng công nghệ không thể tự tạo ra lịch sử của một làng nghề hay kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Theo tôi, điều tạo nên khác biệt còn nằm ở giá trị phía sau sản phẩm. Doanh nghiệp cần biết gìn giữ và kể được câu chuyện của người thợ, của làng nghề, của kỹ thuật đã làm nên sản phẩm. Khi người mua hiểu ai đã làm ra món đồ, nó được tạo nên như thế nào và điều gì khiến nó khác biệt, sản phẩm cũng có thêm một lý do để được lựa chọn giữa rất nhiều sản phẩm khác trên thị trường.
Tôi tin hàng Việt sẽ khó phát triển bền vững nếu chỉ dựa vào tinh thần ủng hộ của người tiêu dùng. Điều giữ chân họ lâu dài vẫn là chất lượng, sự khác biệt và những giá trị riêng mà sản phẩm mang lại.
Với riêng tôi, câu chuyện ấy còn gần gũi hơn nhiều.
Tôi muốn cái nghề đã nuôi sống gia đình mình trong những năm tháng khó khăn có thể tiếp tục tồn tại. Tôi vẫn nhớ những ngày xưởng mộc có cả chục người, những câu chuyện đùa để giải khuây giữa giờ làm, những bữa cơm chung và cả cái nóng của ngày hè, cái lạnh của ngày đông mà những người thợ cùng nhau trải qua.
Bây giờ, khoảng sân ấy đã vắng hơn rất nhiều.
Tôi chỉ hy vọng một ngày nào đó, nơi ấy lại có thêm những người trẻ chọn ở lại với nghề, bởi họ có thể sống được bằng nghề.
Và tôi vẫn mong được nghe nhiều hơn tiếng đục “cành cạnh” quen thuộc – thứ âm thanh đã đi cùng tuổi thơ và những năm tháng tôi lớn lên.
