Khởi nghiệp là bắt đầu từ con số 0, nhưng điều quan trọng không chỉ là đi đến con số 1. Điều đáng nói hơn là, từ điểm khởi đầu đó, người trẻ sẽ tạo ra sản phẩm gì, mang theo cốt cách gì và đóng góp được gì cho cộng đồng, cho quốc gia.
Đó là điểm nhấn trong phần phát biểu của ông Lê Minh Hoan – nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội – tại cuộc gặp với các doanh nghiệp, chuyên gia và cộng đồng khởi nghiệp xanh, diễn ra chiều 8/4 tại Hà Nội, trong khuôn khổ Hội thảo “Hành trình 30 năm Hàng Việt Nam Chất lượng cao – Tự hào và tiếp nối & Triển khai Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 – 2026”.
Ông Lê Minh Hoan đã dành phần lớn thời gian để nói về một vấn đề ông cho là quan trọng hơn cả chuyện vốn, thị trường hay kỹ thuật: đó là cách người trẻ bước vào hành trình khởi nghiệp bằng một tâm thế khác, một câu hỏi khác và một trách nhiệm lớn hơn.
Những chia sẻ của ông không đi theo kiểu diễn văn khích lệ thông thường, mà nối từ chuyện “kẻ chợ”, “kẻ sĩ”, từ doanh nhân Bạch Thái Bưởi, từ câu chuyện một doanh nhân Việt kiên trì gửi bánh sang Nhật suốt 24 tháng, để quay về một điểm chính: doanh nghiệp trẻ hôm nay không thể chỉ nghĩ đến chuyện bán được hàng, mà phải nghĩ đến việc trở thành một phần của giá trị quốc gia.
Từ đó, ông Lê Minh Hoan gợi ra một loạt từ khóa: “kẻ chợ”, “kẻ sĩ”, Bạch Thái Bưởi và “từ 0 đến 1”. Theo ông, đó không phải những khái niệm rời rạc, mà là những gợi ý để nhìn lại nền tảng văn hóa kinh doanh của người Việt, từ đó suy nghĩ lại về doanh nhân trẻ trong bối cảnh hôm nay.
Ông nhắc tới Hà Nội với hình ảnh “kẻ chợ” như một không gian thương mại đã hình thành nếp buôn bán từ hàng trăm năm trước; nhưng đi cùng “kẻ chợ”, theo ông, còn có “kẻ sĩ” – tức một lớp người mang theo cốt cách, chuẩn mực, sự phân biệt đúng sai, thiện ác, thật giả. Và nếu tinh thần của “kẻ sĩ” ấy đi cùng tinh thần của “kẻ chợ”, thì lớp doanh nhân mới sẽ không chỉ mạnh ở kinh doanh, mà còn mạnh ở nhân cách và trách nhiệm xã hội.
Ông đặc biệt nhấn mạnh đến từ khóa dành cho người khởi nghiệp: “từ 0 đến 1”. Nhắc đến cuốn sách cùng tên, ông nói ông không muốn người trẻ chỉ nghe như một khẩu hiệu. Theo ông, “0” là trạng thái nhiều bạn trẻ bắt đầu: chưa có vốn, chưa có đất đai, chưa có mạng lưới, chưa có vị thế trên thị trường. Nhưng thách thức của khởi nghiệp không nằm ở chỗ thiếu bao nhiêu thứ, mà ở chỗ có bước được từ “0” sang “1” hay không.
“Cái bước đầu tiên mà từ không có gì để mà có một cái gì đó, là bắt đầu từ ý tưởng, từ sự trăn trở, từ cái mình thấy xã hội đang cần cái gì”, ông nói. Với ông, khởi nghiệp không bắt đầu từ một bảng cân đối tài chính, mà trước hết bắt đầu từ một câu hỏi: xã hội đang thiếu điều gì, sản phẩm của mình giải quyết được gì.
Từ đó, ông Lê Minh Hoan dành một phần đáng kể để nói về cách hiểu lại khái niệm khởi nghiệp. Ông dẫn định nghĩa của TS Nguyễn Thanh Mỹ với bốn ý mà ông cho là đáng để người trẻ suy ngẫm: “làm đúng cái đang bị sai”, “làm cái đang chưa có”, “làm tốt hơn cái đang tốt”, và cuối cùng, điều quan trọng nhất, là “làm cái đó tạo ra giá trị gì cho cộng đồng”.
Theo ông, nếu một dự án không tạo ra giá trị cộng đồng, thì về bản chất đó chỉ là một công ty để tìm kiếm lợi nhuận. Còn khởi nghiệp, theo nghĩa sâu hơn, phải là nỗ lực tạo ra một lời giải mới cho xã hội, cho môi trường, cho cộng đồng mà mình đang sống.
Ông đưa ra ví dụ về những người trẻ nhìn thấy từ giấy in, mực in chứa chì, đến câu chuyện tiết kiệm giấy, giảm phá rừng, rồi từ đó nghĩ ra giải pháp công nghệ để tái sử dụng giấy và xử lý tốt hơn phần chất thải độc hại. Với ông, điều đáng nói không nằm ở bản thân sản phẩm, mà ở cách ý tưởng được hình thành từ một chuỗi câu hỏi liên hoàn về xã hội, về môi trường, về tương lai.
“Ý tưởng không chỉ là dự án kinh doanh bình thường nữa, mà là tạo ra một giá trị cho xã hội, giá trị cho cộng đồng”, ông nhấn mạnh.
Trong logic đó, ông cũng cảnh báo một lối nghĩ mà ông cho là khá phổ biến ở không ít người khởi nghiệp: quá sớm tập trung vào chuyện xin hỗ trợ, tiếp cận vốn hay chờ chính sách, trong khi chưa hình thành được một chiến lược đủ thuyết phục để huy động nguồn lực xã hội.
Theo ông, thay vì chỉ đặt câu hỏi “làm sao tiếp cận được chính sách, nguồn vốn hỗ trợ của Nhà nước”, người trẻ cần chuyển sang câu hỏi khác: “làm sao tôi huy động được vốn xã hội cho dự án của tôi”.
Ông cho rằng hai câu hỏi này dẫn đến hai cách hành động hoàn toàn khác nhau. Một bên là trông vào nguồn lực có sẵn; bên kia là buộc người khởi nghiệp phải chứng minh giá trị của dự án, phải thuyết phục gia đình, bạn bè, đối tác, nhà đầu tư bằng chính tầm nhìn và năng lực của mình.
Một trong những ví dụ giàu hình ảnh nhất của ông là câu chuyện doanh nhân Kao Siêu Lực kiên trì gửi mẫu bánh sang Nhật Bản suốt 24 tháng mà không nhận được hồi âm. “Tháng thứ nhất gửi, tháng thứ hai vẫn gửi, tháng thứ ba gửi, tới tháng thứ sáu…” ông kể lại, để rồi nhấn vào cái kết của câu chuyện: phía đối tác Nhật Bản giữ lại toàn bộ 24 mẫu, kiểm tra xuyên suốt và cuối cùng quyết định ký hợp đồng vì chất lượng đều nhau trong suốt thời gian dài.
Điều khiến ông Lê Minh Hoan tâm đắc nhất không chỉ là sự bền bỉ, mà là câu kết luận của doanh nhân đó, rằng: “Cuối cùng họ không phải kiểm tra sản phẩm đâu, họ kiểm tra tôi đó”. Từ chi tiết này, ông nói thẳng với cộng đồng doanh nghiệp trẻ, sản phẩm cuối cùng vẫn là tấm gương phản chiếu con người làm ra nó. “Con người thế nào thì sản phẩm như thế đó”.
Chính vì vậy, ông quay lại nhấn vào một chữ mà theo ông nghe “nhẹ nhàng mà sâu lắm, nặng lắm”: chữ “tử tế”.
Ông nhắc đến Phiên chợ Xanh – Tử tế như một cách gọi rất trúng tinh thần mà chương trình theo đuổi. Theo ông, “nghề tử tế thì sản phẩm nó sẽ tử tế”. Sự tử tế ấy không dừng ở chuyện ứng xử, mà đi vào tận bản chất của sản xuất: không tác động xấu tới môi trường, không gây hại sức khỏe người tiêu dùng, không đánh đổi tương lai để lấy lợi nhuận ngắn hạn. Và vì vậy, với doanh nghiệp trẻ, khởi nghiệp không thể tách khỏi câu chuyện đạo đức kinh doanh.
Ông cũng nhắc nhiều đến hai chữ “rồi sao nữa” – điều ông cho rằng mỗi doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp trẻ, phải tự hỏi sau mỗi mốc đạt được.
Có sản phẩm rồi sao nữa. Có doanh thu rồi sao nữa. Đạt danh hiệu rồi sao nữa.
Theo ông, nếu dừng lại ở cảm giác hài lòng với chính mình, doanh nghiệp sẽ chỉ quanh quẩn trong vùng an toàn của mình mà không biết thế giới đang thay đổi ra sao. Ông dẫn một phát biểu của hiệu trưởng một trường trung học ở Mỹ, đại ý nhắc các học sinh giỏi rằng đừng nghĩ mình đặc biệt quá, vì bên ngoài còn hàng chục nghìn trường khác và cả một thế giới rộng lớn hơn nhiều.
Với doanh nghiệp trẻ cũng vậy, không thể chỉ so mình với những gì ở rất gần; phải đặt mình trong một mặt bằng cạnh tranh lớn hơn, trong một thế giới có quá nhiều sản phẩm tương đồng và nơi khách hàng chỉ dừng lại trước những câu chuyện thực sự chạm tới họ.
Đi xa hơn một chút, ông Lê Minh Hoan cho rằng doanh nhân trẻ cần vượt qua tư duy “buôn chuyến”, tức kiểu làm ăn ngắn hạn, thấy có lời thì làm, khó thì bỏ, xoay vòng liên tục theo cơ hội trước mắt.
Theo ông, đó là khoảng cách giữa “mua bán bình thường” và một triết lý kinh doanh có tầm nhìn. Ông mong lớp doanh nhân trẻ không chỉ tính chuyện lợi nhuận, mà nghĩ đến việc sản phẩm của mình sẽ tích hợp thêm giá trị gì, có thể góp phần làm giàu cho cộng đồng ra sao, có thể trở thành một phần của thương hiệu quốc gia như thế nào.
Khi kể về việc nhìn thấy lá cờ Malaysia trên các sản phẩm sầu riêng chế biến trong siêu thị, ông nói điều ông mong không chỉ là doanh nghiệp Việt bán được hàng, mà “một ngày nào đó trong sản phẩm mình có cờ Tổ quốc của mình”. Đó không phải là hình ảnh tượng trưng đơn giản, mà là cách ông đặt doanh nhân trẻ vào một giấc mơ lớn hơn chuyện kinh doanh của riêng mình.
Khép lại phần phát biểu, ông trở lại với cộng đồng khởi nghiệp bằng một câu gần như là lời gửi gắm: “100.000 ý tưởng tạo ra 100 triệu việc làm”.
Theo ông, sứ mạng của người trẻ không chỉ là “lời lỗ”, mà là góp phần mở ra những không gian phát triển mới cho xã hội. Nhìn theo hướng đó, cuộc thi, diễn đàn hay chương trình hỗ trợ khởi nghiệp không chỉ là nơi tìm người thắng giải, mà là nơi tạo ra những kích thích đầu tiên để người trẻ dám bước từ số 0 sang số 1.
Và khi bước đi đầu tiên ấy hình thành được bằng một ý tưởng tốt, một nhân cách vững, một trách nhiệm rõ với cộng đồng, thì hành trình phía sau mới có cơ sở để đi xa.
